ગુજરાતના અનેક શહેરોમાં વધી રહેલા તાપમાનને કેવી રીતે નિયંત્રણમાં લાવી શકાય? ‘અર્બન હીટ આઇલેન્ડ’ (Urban Heat Island) ઇફેક્ટને કારણે ગરમીનો પ્રકોપ, સમીર શુક્લનો વિશેષ અહેવાલ
અમદાવાદ જેવા ગીચ અને ઝડપથી વિકસતા શહેરમાં વધતા જતા તાપમાનને નિયંત્રિત કરવું એ સમયની સૌથી મોટી માંગ છે. ‘અર્બન હીટ આઇલેન્ડ’ (Urban Heat Island) ઇફેક્ટને કારણે અમદાવાદમાં ગરમી અન્ય વિસ્તારો કરતાં વધુ અનુભવાય છે. જો અમદાવાદ શહેરથી ગરમી ઘટાડવાની શરૂઆત કરવી હોય, તો ત્રણ સૌથી મહત્વની બાબતો પર અમલીકરણ કરવાથી તાપમાનમાં 3°C થી 5°C સુધીનો મોટો ઘટાડો લાવી શકાય.
‘ગ્રીન લાઇન’ અને મિયાવાકી પદ્ધતિથી અર્બન ફોરેસ્ટનું નિર્માણ
માત્ર છૂટાછવાયા વૃક્ષો વાવવાથી ગરમી ઓછી નહીં થાય, અમદાવાદને ‘ડેન્સ ફોરેસ્ટ કવર’ એટલે કે ગીચ વૃક્ષોની જરૂર છે.
- મિયાવાકી પદ્ધતિ: શહેરના ખાલી પ્લોટ્સ, રેલ્વે ટ્રેકની આસપાસ અને રિવરફ્રન્ટના ભાગોમાં મિયાવાકી પદ્ધતિથી અત્યંત ગીચ જંગલો બનાવવા જોઈએ. આ પદ્ધતિથી વૃક્ષો સામાન્ય કરતાં દસ ગણી ઝડપે વધે છે.
- વર્ટિકલ ગાર્ડન: ફ્લાયઓવરના પિલર્સ અને સરકારી ઇમારતો પર વર્ટિકલ ગાર્ડન બનાવવાથી સિમેન્ટ-કોંક્રિટ ગરમી શોષવાનું ઓછું કરશે. જેટલા વધુ વૃક્ષો, એટલું વધુ બાષ્પીભવન, જે વાતાવરણને કુદરતી રીતે ઠંડું રાખશે.
‘કૂલ રૂફ’ પ્રોગ્રામનું કડક અમલીકરણ
અમદાવાદ સહિતના શહેરો કે ગામડાઓમાં ઇમારતોના ધાબા મોટાભાગે કોંક્રિટના હોય છે, જે સૂર્યની ગરમીને શોષી લે છે અને રાત્રે પણ ઘરને ગરમ રાખે છે.
- સોલર રિફ્લેક્ટિવ પેઇન્ટ: શહેર હોય કે ગામડું, દરેક મકાન અને કોમર્શિયલ બિલ્ડિંગના ધાબા પર સફેદ ‘સોલર રિફ્લેક્ટિવ પેઇન્ટ’ અથવા ચાઇના મોઝેક ફરજિયાત કરવા જોઈએ.
- સોલર પેનલ્સ: ધાબા પર સોલર પેનલ્સ લગાવવાથી બેવડો ફાયદો મળે છે; એક તો વીજળી મળે છે અને બીજું તે ધાબા પર સીધો તડકો પડતો અટકાવી છતને ઠંડી રાખે છે. કૂલ રૂફ ટેકનોલોજી ઘરની અંદરનું તાપમાન 2 થી 4 ડિગ્રી સુધી ઘટાડી શકે છે, જેનાથી એસી (AC) નો વપરાશ પણ ઘટશે.
હીટ ટ્રેપ ઘટાડવા ‘સ્માર્ટ અર્બન પ્લાનિંગ’
શહેરની ગરમી માટે ડામરના રોડ અને કોંક્રિટના જંગલો જવાબદાર છે.
- પર્મિએબલ પેવમેન્ટ: રોડની સાઇડમાં અને ફૂટપાથ પર એવા પેવર બ્લોક્સ વાપરવા જોઈએ જે જમીનમાં પાણી ઉતારે અને ગરમી ઓછી પરાવર્તિત કરે.
- વોટર બોડીઝનું પુનર્જીવન: અમદાવાદના અડધાથી વધુ તળાવો સુકાઈ ગયા છે અથવા પ્રદૂષિત છે. જો શહેરના ૨૦ થી ૩૦ મુખ્ય તળાવોને સતત પાણીથી ભરેલા રાખવામાં આવે અને તેની આસપાસ હરિયાળી કરવામાં આવે, તો તે શહેરના ‘લોકલ માઇક્રો-ક્લાઇમેટ’ને ઠંડું રાખશે.
- પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટ અને ઇ-વ્હીકલ: વાહનોની ગરમી ઓછી કરવા માટે ઇલેક્ટ્રિક વાહનોને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ જેથી રોડ પરથી ઉત્સર્જિત થતી ગરમીમાં ઘટાડો થાય.
અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશને ‘હીટ એક્શન પ્લાન’માં ‘ગ્રીન રૂફ’ અને ‘વૃક્ષારોપણ’ને જન આંદોલન બનાવવું પડશે. જો દરેક અમદાવાદી પોતાના ધાબા પર માત્ર ૨-૩ કુંડા રાખે અને સોસાયટીમાં એક મોટું વૃક્ષ વાવે, તો સામૂહિક રીતે આ શહેરની ગરમીમાં જબરજસ્ત ઘટાડો લાવી શકાય.
પર્યાવરણની જવાબદારી સૌની છે, માત્ર સરકારની જ છે એવું માની ન લેતા જો સહિયારો પ્રયાસ કરવામાં આવે, તો પ્રકૃતિ આપણું રક્ષણ કરશે.
