વરિષ્ઠ પત્રકાર સમીર શુક્લ અને આંતરરાષ્ટ્રીય નિષ્ણાતોના મતે, આ ઘટનાક્રમે વિશ્વને ત્રીજા વિશ્વયુદ્ધના ઉંબરે લાવીને ઉભું કરી દીધું છે, ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા આયતુલ્લા ખામેનાઈના મોત બાદ મધ્યપૂર્વ અને વૈશ્વિક રાજનીતિમાં એક અત્યંત અસ્થિર અને જોખમી યુગની શરૂઆત
37 વર્ષ સુધી ઈરાન પર એકહથ્થુ શાસન કરનાર આયતુલ્લા ખામેનેઈના નિધન સાથે જ મધ્યપૂર્વમાં એક યુગનો અંત આવ્યો છે. 24 કલાક પહેલા આ સંઘર્ષમાં સાત દેશો સામેલ હતા, જે હવે વધીને 12 થઈ ગયા છે. વરિષ્ઠ પત્રકાર સમીર શુક્લ અને આંતરરાષ્ટ્રીય નિષ્ણાતોના મતે, આ ઘટનાક્રમે વિશ્વને ત્રીજા વિશ્વયુદ્ધના ઉંબરે લાવીને ઉભું કરી દીધું છે.
ઈઝરાયેલનું ‘સર્જિકલ હેડ-ડિકેપિટેશન’ ઓપરેશન
ઈઝરાયેલે ઈતિહાસનો સૌથી મોટો અને સચોટ હુમલો તેહરાન, ઈસ્ફાહાન, કોમ, કરજ, કરમનશાહ, તબરીઝ અને લોરેસ્તાન પર એકસાથે કર્યો હતો. આ હુમલો ઈરાનના ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને તોડવા માટે નહીં, પરંતુ ઈરાનના વરિષ્ઠ નેતૃત્વને ખતમ કરવા માટે હતો. સવારે 8.15 વાગ્યે જ્યારે સમગ્ર નેતૃત્વ એક જ રૂમમાં મીટિંગ કરી રહ્યું હતું, ત્યારે જ ઈઝરાયેલે સચોટ હુમલો કરીને સરકારનું ‘માથું’ કાપી નાખ્યું હતું. મહિનાઓની ઇન્ટેલિજન્સ અને માત્ર એક નાની વિન્ડોનો ઉપયોગ કરીને આ ઓપરેશન પાર પાડવામાં આવ્યું. આ ઈતિહાસનો પ્રથમ એવો હુમલો છે જેનો ઉદ્દેશ્ય કોઈ પ્રોગ્રામ નષ્ટ કરવાનો નહીં, પરંતુ આખી સરકારને ઉથલાવી દેવાનો હતો.
ઈરાનનો અમેરિકી બેઝ પર વળતો પ્રહાર
નેતૃત્વ ગુમાવ્યા બાદ ઈરાને મધ્ય-પૂર્વમાં અમેરિકાના તમામ સૈન્ય મથકો પર બેલેસ્ટિક મિસાઈલોનો મારો ચલાવ્યો છે. ઈરાને બહેરીન (5th Fleet), UAE (અલ ધફરા), કતાર (અલ ઉદૈદ) અને કુવૈત (અલી અલ સાલેમ) સ્થિત અમેરિકી ઇન્સ્ટોલેશનને નિશાન બનાવ્યા છે. જોર્ડને પોતાના આકાશમાં બે બેલેસ્ટિક મિસાઈલો તોડી પાડી હતી. અબુ ધાબીમાં મિસાઈલના કાટમાળથી એક નાગરિકનું મોત થયું છે. ગલ્ફ દેશોની તમામ ડિફેન્સ સિસ્ટમ્સ પ્રથમ વખત એકસાથે સક્રિય થઈ હતી. ઈરાને તેની મિસાઈલ રેન્જ (અંતર) તો સાબિત કરી, પરંતુ સચોટતા (precision) સાબિત કરવામાં તે નિષ્ફળ રહ્યું છે.
આંતરિક સત્તાસંઘર્ષ અને IRGCની ભૂમિકા
ખામેનેઈના ગયા પછી ઈરાનના બંધારણ મુજબ ‘એસેમ્બલી ઓફ એક્સપર્ટ્સ’ નવા નેતાની પસંદગી કરશે, પરંતુ ખરો ખેલ IRGC (ઇસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ) ખેલશે. જો ધાર્મિક નેતાઓ વચ્ચે સહમતી નહીં સધાય, તો IRGC સંપૂર્ણ સત્તા કબજે કરી શકે છે, જે ઈરાનને વધુ કટ્ટરપંથી લશ્કરી શાસન તરફ ધકેલી શકે છે. બીજી તરફ, 42% ફુગાવો અને બેરોજગારીથી પીડાતી જનતા આ તકનો ઉપયોગ લોકશાહી અને પરિવર્તન માટે કરી શકે છે, જેના કારણે ગૃહયુદ્ધ જેવી સ્થિતિ પણ પેદા થઈ શકે.
તેલનું રાજકારણ અને ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’
ઈરાન પાસે 208 અબજ બેરલથી વધુ તેલનો ભંડાર છે, જે વિશ્વનો ચોથો સૌથી મોટો જથ્થો છે. વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે સૌથી મોટું જોખમ હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) છે. વિશ્વનું 20% તેલ આ માર્ગેથી પસાર થાય છે. જો ઈરાન બદલો લેવા આ માર્ગ બંધ કરવાની ધમકી આપે, તો વૈશ્વિક સ્તરે તેલના ભાવ $100-$150 પ્રતિ બેરલ સુધી પહોંચી શકે છે. ઈઝરાયેલ અને અમેરિકા હવે ઈરાની તેલના કુવાઓ અને રિફાઈનરીઓને નિશાન બનાવીને તેની આવકનો એકમાત્ર સ્ત્રોત ખતમ કરવાની યોજના બનાવી શકે છે.
જીઓપોલિટિકલ અસરો: પ્રોક્સી વોર્સ અને પરમાણુ ડર
હિઝબુલ્લાહ (લેબનોન), હુથી (યમન) અને હમાસ જેવા જૂથોને મળતી ઈરાની મદદમાં હવે ભંગાણ પડી શકે છે. જો કે, નેતાના મોતનો બદલો લેવા આ જૂથો ઈઝરાયેલ અને અમેરિકી બેઝ પર મોટા હુમલા ચાલુ રાખી શકે છે. સૌથી મોટો ડર એ છે કે નેતૃત્વના અભાવમાં અથવા અસ્તિત્વ બચાવવા માટે ઈરાન ઝડપથી પરમાણુ હથિયાર બનાવી લેવાની દિશામાં આગળ વધી શકે છે. અમેરિકાએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ એક અઠવાડિયા સુધી ચાલનારું બોમ્બિંગ મિશન છે જે હજુ ચાલુ રહેશે.
નિષ્કર્ષ: ખામેનેઈ પછીનું ઈરાન કાં તો સંપૂર્ણ રીતે વિખેરાઈ જશે અથવા તો વધુ આક્રમક લશ્કરી શક્તિ તરીકે ઉભરશે. સોમવાર સુધીમાં આ સંઘર્ષમાં વધુ દેશો જોડાય તેવી પૂરેપૂરી શક્યતા છે.
