ગુજરાત હાઈકોર્ટે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે હિન્દુ મેરેજ એક્ટ હેઠળના અધિકારો અને ઉપાયો નાગરિકતા અથવા રહેઠાણમાં થતા ફેરફારોથી પ્રભાવિત થતા નથી અને તે માત્ર ભારતીય કોર્ટના અધિકારક્ષેત્રમાં આવે
ઓસ્ટ્રેલિયામાં રહેતા ભારતીય દંપત્તિએ પહેલા ડિવોર્સ અને ત્યારબાદ બાળકની કસ્ટડીની લડાઇ ઓસ્ટ્રેલિયન ફેડરલ કોર્ટથી ગુજરાત હાઇકોર્ટ સુધી લડી
ગુજરાત હાઈકોર્ટે તાજેતરમાં ચુકાદો આપ્યો છે કે ઓસ્ટ્રેલિયન કોર્ટ દ્વારા આપવામાં આવેલા છૂટાછેડા ભારતમાં હિન્દુ મેરેજ એક્ટ (HMA) હેઠળ થયેલા લગ્નને કાયદેસર રીતે વિસર્જિત કરી શકતા નથી.
જસ્ટિસ એ.વાય. કોગજે અને એન.એસ. સંજય ગૌડાની ખંડપીઠે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે હિન્દુ મેરેજ એક્ટ હેઠળના અધિકારો અને ઉપાયો નાગરિકતા અથવા રહેઠાણમાં થતા ફેરફારોથી પ્રભાવિત થતા નથી, અને આવા લગ્નો પરનો અધિકારક્ષેત્ર ફક્ત ભારતીય અદાલતો પાસે જ રહે છે.
કોર્ટે જણાવ્યું કે, “ફેમિલી કોર્ટનો તર્ક મૂળભૂત રીતે ખોટો છે કારણ કે પત્નીએ ઓસ્ટ્રેલિયન કોર્ટ સમક્ષ દલીલ કરી હતી કે તેના પતિ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી અરજી પર સુનાવણી કરવાનો તેને કોઈ અધિકાર નથી. તેમ છતાં ઓસ્ટ્રેલિયન કોર્ટે આ વાંધાને નકારી કાઢીને છૂટાછેડા મંજૂર કર્યા હતા. પત્ની માટે ચોક્કસપણે એ દલીલ કરવી ખુલ્લી રહેશે કે ઓસ્ટ્રેલિયન કોર્ટનો કોઈ અધિકારક્ષેત્ર નહોતો, કારણ કે તેમના લગ્ન હિન્દુ મેરેજ એક્ટ હેઠળ થયા હતા અને તેથી તેમના લગ્નને ભંગ કરવા સહિતના મુદ્દાઓ હિન્દુ મેરેજ એક્ટ હેઠળ નક્કી થવા જોઈએ, વિદેશી કાયદા હેઠળ નહીં…”
આથી, કોર્ટે અગાઉના આદેશોને રદ કર્યા, અપીલોને મંજૂર કરી અને ફેમિલી કોર્ટને આ કેસની ગુણદોષના આધારે સુનાવણી કરવા નિર્દેશ આપ્યો.
આ દંપતીના લગ્ન જુલાઈ 2008માં અમદાવાદમાં થયા હતા. લગ્ન પછી તરત જ તેઓ ઓસ્ટ્રેલિયા ગયા, જ્યાં પતિએ પછીથી નાગરિકતા મેળવી. તેમનું પ્રથમ બાળક 2013માં જન્મ્યું હતું. 2014 સુધીમાં, લગ્નમાં મતભેદો ઊભા થયા અને પતિ ભારતમાં પાછો ફર્યો, જ્યારે પત્ની નાગરિકતા સુરક્ષિત કરવા માટે ઓસ્ટ્રેલિયામાં જ રહી, જે તેણે 2015માં મેળવી. તે જ વર્ષના અંતમાં, તે પણ તેમના પુત્ર સાથે ભારતમાં પાછી ફરી.
માર્ચ 2016માં, પતિએ ઓસ્ટ્રેલિયાની ફેડરલ સર્કિટ કોર્ટમાં છૂટાછેડા અને બાળકની કસ્ટડી માટે અરજી કરી હતી, જેણે નવેમ્બર 2016માં તેને છૂટાછેડા મંજૂર કર્યા હતા. પત્નીએ તેનો વિરોધ કર્યો, અને સમીક્ષા માટે અરજી કરી હતી, જેને પછીથી રદ કરવામાં આવી હતી. તેણે ભારતમાં પણ એકસાથે ઘણી કાનૂની કાર્યવાહી શરૂ કરી, જેમાં ઓસ્ટ્રેલિયન છૂટાછેડાના હુકમને રદબાતલ જાહેર કરવાની માગણી કરી હતી.
પતિએ તેની ભારતીય અરજીઓને પડકારીને દલીલ કરી કે તે જાળવી રાખવા યોગ્ય નથી. માર્ચ 2023માં, ફેમિલી કોર્ટે તેની અરજીઓ મંજૂર કરી અને તેની બંને અરજીઓ રદ કરી, એક લગ્નજીવનના અધિકારોની પુનઃસ્થાપના માટે અને બીજી ઓસ્ટ્રેલિયન છૂટાછેડાના હુકમને અમાન્ય કરવા માટે. આના પરિણામે ગુજરાત હાઈકોર્ટ સમક્ષ વર્તમાન અપીલો દાખલ કરવામાં આવી હતી.
શરૂઆતમાં, કોર્ટે અવલોકન કર્યું, “જો આ દલીલ સ્વીકારવામાં આવે કે હિન્દુ મેરેજ એક્ટની જોગવાઈઓ હેઠળ ભારતમાં થયેલા લગ્ન પર વિદેશી દેશના કાયદાનું શાસન રહેશે માત્ર એટલા માટે કે લગ્નના પક્ષકારોએ બીજા દેશની નાગરિકતા મેળવી છે, તો તેનાથી અમુક વિસંગત પરિણામો આવશે.”
કોર્ટે ઠરાવ્યું કે હિન્દુ લગ્નના પક્ષકારોની નાગરિકતાનું કોઈ મહત્વ નથી, અને લગ્ન હિન્દુ મેરેજ એક્ટ દ્વારા સંચાલિત થશે, અન્ય કોઈ કાયદા દ્વારા નહીં, ભલે પક્ષકારો નવું રહેઠાણ મેળવી લે.
ઓસ્ટ્રેલિયન કોર્ટના આદેશને રદ કરવા માટે પત્નીની અરજી પર સુનાવણી કરવા માટે ફેમિલી કોર્ટના અધિકારક્ષેત્ર વિશે, કોર્ટે કહ્યું, “…માનનીય સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું છે કે જ્યારે પણ કોઈ વ્યક્તિની વૈવાહિક સ્થિતિ કોઈપણ ઘોષણાનો વિષય હોય, ત્યારે સુનાવણી કરવાનો અધિકારક્ષેત્ર ફક્ત ફેમિલી કોર્ટ પાસે જ રહેશે.”
કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે HMA ની કલમ 13(c) સ્પષ્ટપણે લાગુ પડે છે, જે પત્નીને એવી દલીલ કરવાની મંજૂરી આપે છે કે વિદેશી છૂટાછેડાનો હુકમ અંતિમ નથી. કોર્ટે જણાવ્યું કે તેની ફેમિલી કોર્ટની અરજીઓનો નિર્ણય ગુણદોષના આધારે થવો જોઈએ અને અરજીને રદ કરી શકાય નહીં.
વધુમાં, કોર્ટે નોંધ્યું કે ફેમિલી કોર્ટે યાંત્રિક રીતે ઓસ્ટ્રેલિયન કોર્ટના છૂટાછેડાના હુકમને માન્ય અને અંતિમ ગણી લીધો હતો, જેના કારણે પત્ની પાસે અમદાવાદની ફેમિલી કોર્ટનો સંપર્ક કરવા માટે કોઈ કારણ રહ્યું નહોતું.
આ અવલોકનો સાથે, કોર્ટે અપીલોને મંજૂર કરી. એડવોકેટ્સ આદિત્ય ડી ભટ્ટ અને ચાંદની એસ જોષી અપીલકર્તાઓ તરફથી હાજર રહ્યા હતા. એડવોકેટ્સ ક્ષિતિજ એમ અમીન અને રાહુલ આર ધોળકિયા પ્રતિવાદીઓ તરફથી હાજર રહ્યા હતા.
